Gmina Rudziniec jest to gmina wiejska położona w zachodniej części województwa śląskiego w powiecie gliwickim. Gmina graniczy: od południa z gminą Sośnicowice, od wschodu z miastami Gliwice i Pyskowice, od północy z gminą Toszek, od zachodu z gminami Ujazd i Bierawa oraz miastem Kędzierzyn-Koźle.

Administracyjnie Gminę Rudziniec tworzy 17 sołectw: Bojszów, Bycina, Chechło, Kleszczów, Ligota Łabędzka, Łany, Łącza, Niekarmia, Niewiesze, Pławniowice, Poniszowice, Rudno, Rudziniec, Rzeczyce, Słupsko, Taciszów i Widów.

Gmina bezpośrednio graniczy z gminą Sośnicowice, Toszek, Pyskowice, Ujazd oraz z Gliwicami. Gminę Rudziniec przecina autostrada A4 z węzłami komunikacyjnymi w Łanach oraz w Kleszczowie, przez jej teren biegną dwie drogi krajowe DK 40 i DK 88 oraz linie kolejowe Toszek Północ – Kędzierzyn-Koźle i Gliwice – Kędzierzyn-Koźle. Ponadto przez gminę przepływa Kanał Gliwicki i rzeka Kłodnica. Większość obszaru gminy położona jest na obszarze Kotliny Raciborskiej. Największą rzeką przepływająca przez obszar gminy jest rzeka Kłodnica (przepływa ona przez Taciszów, Pławniowice oraz Rudziniec), należąca do zlewni rzeki Odry, stanowi ona podstawowe zasilanie Kanału Gliwickiego, na którym odbywa się żegluga i łączy on Kędzierzyn-Koźle z Gliwicami i rzeką Odrą.

Gmina Rudziniec posiada duże walory turystyczne. Jest ona nie tylko miejscem o atrakcyjnym położeniu geograficznym, ale także pozwala na aktywną turystykę poprzez występowanie zbiorników wodnych (Małe Jezioro Pławniowickie, Duże Jezioro Pławniowickie, Dzierżno Duże), tras turystycznych i licznych zabytków.

 

SZLAKI TURYSTYCZNE

Przez obszar gminy wyznaczone zostały następujące szlaki turystyczne:

− Szlak Ziemi Gliwickiej – czerwony – wiedzie przez Ligotę Łabędzką, Rzeczyce, Taciszów, Jez. Pławniowickie, Poniszowice;

− Szlak Stulecia Turystyki – zielony – wiedzie przez Bojszów, Rudno, Pławniowice, Niekarmię;

− Szlak Wypoczynkowy – czarny – wiedzie przez Jez. Dzierżno, Bycinę, Jez. Pławniowickie, Pławniowice, Rudziniec, Łączę;

− Szlak Okrężny wokół Gliwic – żółty – wiedzie przez Łączę, Rudno, Taciszów, Bycinę;

− Szlak Powstańców Śl. – niebieski – wiedzie przez Łączę.

 

TRASY ROWEROWE

Przez teren Gminy Rudziniec przebiegają liczne trasy rowerowe. Spośród tras wyznaczonych przez Śląski Związek Gmin i Powiatów w ramach projektu „Rowerem po Śląsku” wymienić można:

− 402 – trasa rozpoczynająca się w Gliwicach przy dworcu PKP, a kończąca w Rudzińcu przy stacji PKP biegnąca m.in. przez Bojszów, Rudno i Rudziniec,

− 403 – trasa z Gliwic Łabęd do Toszka. Na terenie gminy przebiega przez Rzeczyce, Taciszów,

Pławniowice, Poniszowice i Niekarmię,

− 405 – trasa prowadząca z Gliwic do Taciszowa, na terenie gminy wiedzie przez Łączę, Rudno,

Pławniowice oraz Taciszów,

− 408 – trasa z Rudzińca do Tarnowskich Gór; rozpoczyna się w Rudzińcu przy stacji PKP i prowadzi przez Rudziniec, Pławniowice, Taciszów i Bycinę,

− 409 – trasa rozpoczynająca się i kończąca w Toszku; wiedzie przez sołectwa Słupsko, Niewiesze i Bycinę,

− 413 – rozpoczyna się w Pyskowicach przy stacji PKP, a kończy w Rudzińcu przy stacji PKP; na terenie gminy przebiega przez Chechło i Rudziniec.

 

Ponadto w ostatnich latach w ramach projektu „Zaplecze aktywnej turystyki rowerowej dla mieszkańców zachodniej części Subregionu Centralnego” realizowanego przez samorządy powiatu gliwickiego wyznaczono na terenie gminy kolejnych pięć tras rowerowych:

− trasa nr 16 (żółta) na terenie gminy biegnie przez Rudziniec, Pławniowice, Taciszów i Rzeczyce; docelowo część trasy Nysa – Krapkowice – Góra Św. Anny – Gliwice;

− trasa nr 30 (czarna) na terenie gminy biegnie przez Pławniowice, Poniszowice, Słupsko i Niekarmię; docelowo część trasy Rybnik – Rudy – Toszek – Lubliniec;

− trasa nr 173 (czarna) rozpoczyna się w Rudzińcu przy stacji PKP i biegnie przez granicę z gminą Ujazd do miejscowości Niezdrowice;

− trasa nr 373 (żółta) Łącza – Rachowice – Sośnicowice – Pilchowice – Gierałtowice – Mikołów, na terenie gminy biegnie przez Łącza aż do granicy gminy;

− trasa nr 382 (niebieska)rozpoczyna się w Łączach i kończy w Rudzińcu przy stacji PKP (docelowo prowadzić ma do Toszka i Wielowsi);

− trasa nr 386 (czerwona) wraz z trasami nr 16 i 30 okrąża Jezioro Pławniowickie.

 

ZABYTKI W GMINIE

Obiekty sakralne

Wyróżnikiem i symbolem wsi górnośląskiej są kościoły drewniane. Mają one swoją specyfikę, której wyrazem jest wydłużenie rzutu poprzez zestawienie nawy z wydłużonym, zwykle węższym i niższym, prostokątnym prezbiterium oraz stosowanie nad obu częściami odrębnych dachów o stromym kącie nachylenia połaci. Są to budynki o konstrukcji zrębowej, czasem z przydaszkami, sobotami i wolnostojącymi dzwonnicami. Związane z pejzażem wsi na pograniczu województwa śląskiego i opolskiego, wznoszone od XV w. do XVIII w., wraz z innymi kościołami powiatu gliwickiego tworzą tzw. pętlę gliwicką trasy głównej Szlaku Architektury Drewnianej. Na terenie obecnej Gminy Rudziniec, jeszcze w XX w. istniało sześć cennych drewnianych kościołów. Zachowały się jedynie trzy: w Poniszowicach i Bojszowie oraz w Rudzińcu. Kościół w Rudnie, z XV w. został rozebrany w 1921 r., kościół w Chechle, poświęcony w 1517 r., spłonął w 1949 r., zaś kościół w Łączy – 1490 r. – spłonął wraz z wyposażeniem w 1994 r.

Zabytki ruchome

Zabytki ruchome to przede wszystkim obiekty wchodzące w skład wyposażenia kościołów i kaplic.

Zasoby sztuki sakralnej obejmują wszystkie kategorie zabytków: malarstwo, rzeźbę oraz rzemiosło artystyczne z całym jego zróżnicowaniem (sprzęty stolarskie, tkaniny, witrażownictwo, ludwisarstwo). Zabytki ruchome to również elementy wystroju budowli, posiadające cechy indywidualnych wytworów artystycznych lub rzemieślniczych. Należą do nich m.in.: rzeźby, płaskorzeźby, polichromie naścienne lub stropowe, mozaiki, sztukaterie i różnego rodzaju detal architektoniczny. Za zabytki ruchome uznaje się także obiekty małej architektury, wykazujące wysoki poziom warsztatu artystycznego lub rzemieślniczego, dokumentujący historyczne trendy, np.: rzeźby ogrodowe, pomniki, obeliski, słupy, krzyże i kapliczki przydrożne, nagrobki, piece czy kominki.

Kapliczki kubaturowe

Kapliczki kubaturowe, inaczej domkowe, to małe obiekty kultu, najczęściej wznoszone przez mieszkańców miejscowości. Większość z nich to niewielkie budowle prostokątne lub zamknięte półkoliście, murowane, tynkowane, nakryte dwuspadowymi dachami, najczęściej z ażurową wieżyczką na sygnaturkę – w kalenicy dachu, z arkadą drzwi w fasadzie. Większość kapliczek dedykowana jest Św. Janowi Nepomucenowi. Wyposażenie kapliczek kubaturowych to w większości cenne rzeźby drewniane, polichromowane,

w stylistyce ludowego baroku – figury Św. Jana Nepomucena19. Rzeźby z XVIII w. znajdują się w kaplicach w Bycinie, Taciszowie (ob. w kościele) i Słupsku, z przełomu XVIII/XIX: w Niewieszu, Rudzińcu, Chechle, z XIX w. – w Pławniowicach; nieznany pozostaje wygląd figury z kaplicy w Widowie.

Pomniki

Inna formą są pomniki upamiętniające poległych w wojnach. Takie występują, m.in. na terenie cmentarza przykościelnego w Bojszowie, na cmentarzu w Rudnie (krzyż cmentarny z 1919 r. dla upamiętnienia poległych w I wojnie światowej) lub Rudzińcu – pomnik w Rudzińcu poświęcony jest tym co polegli w obu wojnach światowych oraz zmarłym w obozach dla internowanych w Związku Radzieckim w latach 1945-1950, jak również zabitym w Rudzińcu przez żołnierzy radzieckich w dniu 25.01.1945 r. podczas krwawych walk o wyzwolenie.

Dawne folwarki satelitarne klucza rudzinieckiego znajdujące się obecnie w granicach Rudzińca Folwark „Wydzierów” – ma zachowany układ przestrzenny lecz budynki przekształcone; folwark „Nowy Dwór”, ul. Gliwicka 2 – w niewielkim stopniu zachowany układ przestrzenny z nową zabudową; zachowany czworak (pocz. XX w.) i stajnia (k. XIX w.) Jedynie folwark „Stodółka” posiada w pełni zachowany pierwotny układ przestrzenny: zabudowa na trzech pierzejach prostokątnego dziedzińca, w pierzei płd.-zach. – trzy budynki równoległe. W wydłużonych budynkach znajdują się chlewnie, obory i stajnie. Na płd. od folwarku niewielka osada pracowników, gdzie zachowany jest jeden czworak z pocz. XX w. (ul. Stodółka 2) Wzdłuż ul. Stodółki – aleja kasztanowców z pocz. XX w.

Zespoły rezydencjonalne, parki, folwarki, pałace i dwory

Zespoły rezydencjonalne to zwykle spójne kompozycje przestrzenne, obejmujące reprezentacyjną siedzibę właściciela majątku, obiekty pomocnicze (oficyny, wozownie) rozlokowane zwykle na terenie parku, w sąsiedztwie zespołu budynków folwarcznych, inwentarskich i mieszkalnych. Są atrakcyjne pod względem kompozycyjnym, łączą budynki o okazałych gabarytach i stylowej architekturze. Pałace, zróżnicowane pod względem czasu powstania i stylu, ostateczną formę zwykle zawdzięczają przebudowom w XIX i XX w.

Na terenie obecnej Gminy Rudziniec wykształciły się trzy klucze majątkowe: Bycina, Pławniowice i Rudziniec, gdzie znalazły się reprezentacyjne siedziby możnowładcze: Pławniowice Ballestremów, jednej z najbogatszych rodzin na Górnym Śląsku, Rudziniec Ruffer-Rotherów i Bycina Paczyńskich. Towarzyszą im założenia parkowe – parki krajobrazowe o swobodnej kompozycji, łączące się bezpośrednio z naturalnym krajobrazem wsi.

Cmentarze

Cmentarze stanowią ważny element krajobrazu kulturowego. Są elementem dziedzictwa materialnego – opatrzone zabytkami sztuki sepulkralnej, z zachowanym układem alejek i ścieżek cmentarnych, w otoczeniu starodrzewu. Równocześnie odnoszą się do dziedzictwa niematerialnego – jako przestrzenie ukształtowane wg reguł kulturowych związanych z religią i tradycją grzebania zmarłych. Przechowując pamięć o minionych latach, stają się pomnikami historii. W tym kontekście dbałość o miejsca ostatniego spoczynku jest konieczna, bez względu na charakter wyznaniowy cmentarza, czy podziały narodowościowo-społeczne. Obiekty te należy pielęgnować i eksponować w krajobrazie miejscowości, niezależnie od stanu zachowania – oznakować tablicami informacyjnymi. Pierwsze cmentarze były bezpośrednio związane z kościołem i otaczającym go terenem. Zmarłych grzebano na terenie przykościelnym. Na przestrzeni dziejów, najczęściej od pocz. XIX w., cmentarze te były likwidowane, ograniczane do formy placu otaczającego świątynię, natomiast cmentarze grzebalne sytuowano zwykle poza wsią. Na terenie Gminy Rudziniec część cmentarzy przykościelnych pozostaje czynna. Jako miejsce uświęcone, datowane są na czas powstania kościoła i wraz z kościołem, jako zespół, objęte ochroną.

Kapliczki i krzyże przydrożne

Są to obiekty nieruchome zaliczane do zabytków ruchomych – usytuowane na placach wiejskich, cmentarzach przykościelnych i gminnych oraz przy drogach. Podobnie jak na całym Górnym Śląsku, również w Gminie Rudziniec występują często. Stanowią autentyczny przejaw ludowej religijności, były i są elementem budowania tożsamości narodowej i religijnej. Często związane są z wydarzeniami ważnymi dla życia lokalnej społeczności.

Na terenie Gminy Rudziniec najczęściej występują kamienne lub murowane krzyże z figurą Ukrzyżowanego, tzw. Boża Męka, osadzone na wieloczłonowych cokołach. Inną, znacznie częściej występująca wersją, jest krzyż na wysokim cokole z figurą Matki Boskiej na licu. Może to być płaskorzeźba, jak w wypadku kamiennego krzyża stojącego przy murze cmentarza przykościelnego w Poniszowicach, z postacią Ukrzyżowanego oraz płaskorzeźbą Matki Boskiej Bolesnej i symbolami Męki Pańskiej, na cokole, datowany na 1844 r., wpisany do rejestru zabytków.

W innej wersji figurka Madonny umieszczona jest na konsolce; może to być rzeźba, jak np. krzyż z figurą NMP na cmentarzu przykościelnym w Rudnie; może to być współczesny odlew gipsowy. Najczęstszą forma jest krzyż osadzony na cokole i wysokim trzonie z wnęką na licu, w której umieszczona jest rzeźba Madonny – np. Bojszów, cmentarz przykościelny, poł. XIX w.; Kleszczów, ul. Szkolna/Gliwicka, 1896 r. W miejscu rzeźby może być umieszczony współczesny gipsowy odlew Madonny, np. Bojszów ul. Sportowa/Kościuszki – krzyż kamienny z końca XIX w., polichromowany, ze współczesną figurką MB; Pławniowice – droga do Taciszowa, lub Niewiesze, ul. Pyskowicka, z 1909 r.

Spośród kapliczek poświęconych św. Florianowi, najcenniejsza jest kapliczka w Bycinie, przy ul. Zamkowej, z 1784 r., kamienna, polichromowana, z makietą pałacu w Bycinie. Są również kapliczki poświęcone św. Urbanowi, papieżowi męczennikowi, patronowi m.in. ogrodników, rolników. Np. kapliczka w Łanach, na skraju wsi, z 1899 r., murowana z klinkierowej cegły, w formie aediculi nakrytej dwuspadowym daszkiem, o ścianach z wysokimi, ostrołucznie zamkniętymi oknami i figurą w środku. Albo w Pławniowicach przy ul. Bocznej, słupowa kapliczka z 1903 r.

Przykładem kaplicy poświęconej Matce Boskiej jest kapliczka murowana kapliczka na cmentarzu we wsi Rudno, nakryta dwuspadowo, z MB z Dzieciątkiem – w przeszklonej wnęce. Na wewnętrznym dziedzińcu pałacu Ballestremów w Pławniowicach stoi fontanna z figurą Matki Boskiej. W zdobionej płaskorzeźbą misie fontanny, ustawionej na kilkustopniowej podstawie, umieszczona jest zdobiona kolumna, na której osadzona jest rzeźba Matki Boskiej z Dzieciątkiem (k. XIX-pocz. XX w.)

Krajobraz kulturowy – dziedzictwo niematerialne

UNESCO definiuje dziedzictwo niematerialne jako zwyczaje, przekaz ustny, wiedzę i umiejętności,

które są uznane za część własnego dziedzictwa przez daną wspólnotę, grupę lub jednostki. Ten rodzaj dziedzictwa przekazywany jest z pokolenia na pokolenie i ustawicznie odtwarzany przez wspólnoty i grupy w relacji ich środowiskiem, historią i stosunkiem do przyrody. Dla danej społeczności dziedzictwo niematerialne jest źródłem poczucia tożsamości i ciągłości. Obejmuje tradycje i przekazy ustne, w tym język, sztuki widowiskowe, zwyczaje, rytuały i obrzędy świąteczne, wiedzę i praktyki dotyczące przyrody i wszechświata oraz umiejętności związane z rzemiosłem tradycyjnym. Według specjalistów z dziedziny etnologii, teren gminy mieści się w granicach Śląska środkowego, leżącego w woj. śląskim i na zach. krańcach woj. opolskiego.

Poza drobnymi różnicami między jego poszczególnymi regionami prezentuje, charakterystyczną dla dziedzictwa Górnego Śląska, niepowtarzalność. A jest ona wypadkową uwarunkowań politycznych, gospodarczych, kulturalnych i językowych wynikających z historycznej zależności od Polski, Czech, Moraw i Niemiec. Obecnie żyją tu głównie Polacy: autochtoni – Ślązacy, deklarujący polską tożsamość narodową i śląską tożsamość regionalną oraz potomkowie przybyszy z różnych stron Polski, którzy w czasach PRL przyjechali do pracy w kopalniach. Znacznie mniejszą grupą są autochtoni – Niemcy (10% ludności). Część Ślązaków uważa się za przedstawicieli odrębnej narodowości śląskiej. W Polsce Ślązacy traktowani są jak grupa etniczna, nie narodowa. Ludność Górnego Śląska ma wyraźne poczucie swojej tożsamości regionalnej. Na co dzień używa gwary śląskie, kultywuje obrzędy i zwyczaje, zarówno śląskie, jak i górnicze, dba o zachowanie swojego dziedzictwa – zarówno mieszkańcy, jak i władze. Najważniejszym i najbardziej czytelnym wyznacznikiem śląskiej tożsamości jest język.

Język

gwary śląskie, począwszy od XIX w., są potocznym językiem, tak ludności wiejskiej, jak i miast. W efekcie szybkiej industrializacji przyswoiły wiele elementów z gwary zawodowej bazującej na języku niemieckim. Po II wojnie nałożyły się gwary przesiedleńców z dawnych kresów Rzeczypospolitej i z Polski centralnej, w efekcie czego doszło do przekształcenia gwary w specyficzny, potoczny język górnośląskich robotników wielkoprzemysłowych. Badacze wyróżniają dialekty gliwickie, również różnorodne ze względu na zróżnicowanie terytorialne. Ogólnie rzecz biorąc, na terenie gminy Rudziniec funkcjonują gwary pogranicza gliwicko-opolskiego, mające cechy gwar opolskich z niekonsekwentnym mazurzeniem.

Stroje ludowe

Na terenie Gminy Rudziniec, podobnie jak na terenie całego obszaru przemysłu górniczo-hutniczego, najbardziej reprezentatywny jest strój rozbarski. Zajmuje pierwsze miejsce ze względu na żywotność i rozległe rozprzestrzenienie oraz pokoleniową tradycję. Szczytowy rozwój tego stroju przypada na przełom XIX/XX w., a ta jego wersja, z niewielkimi zmianami, przetrwała do czasów współczesnych.

Obrzędowość doroczna

Wśród tradycyjnych obrzędów i zwyczajów są takie, które popularne są na całym obszarze Polski, np.: Andrzejki, Zajączek, kroszonki Wielkanocne, topienie Marzanny, Dożynki, Noc Świętojańska. Na obszarze Górnego Śląska popularne są zwyczaje związane z górnictwem: Barbórka, karczma piwna, babski comber, procesje konne. W powiecie gliwickim napotkać można także zwyczaje unikalne, np. wodzenie niedźwiedzia, czyli śląskie Zapusty.

Mieszkańcy gminy Rudziniec (Słupsko, Rudno, Kleszczów) w większości są ludnością autochtoniczną, posługującą się gwarą śląską i kultywującą zwyczaje, takie jak: odpust i pielgrzymki parafialne na górę Św. Anny, procesje po polach na św. Urbana, topienie Marzany, Andrzejki, Mikołaj (grupy przebierańców z laskami, dzwonkami i workami prezentów, czasem w towarzystwie diabłów), jasełka, wielkanocny Zajączek, Barbórka i combry, dożynki oraz obrzędy weselne: tłuczenie szkła przed zaślubinami (Polterabend) i pieczenie kołocza (z makiem, serem i posypką); żywa jest tradycja potraw śląskich (wodzianka, krupnioki i żymloki).